در كتاب « البرهان » آمده است ، كسانى كه در روزگار پيامبر [ ص ] از طريق حفظ به گرد آورى قرآن مىپرداختند ، چهار نفر بودند كه همگى از انصار هستند : ابىّ بن كعب ، معاذبن جبل ، زيد بن ثابت و ابو زيد [ قيس بن سكن ] . روايت شعبى هم ابو الدرداء و سعد بن عبيد را به آنها افزوده است . [ زركشى ] مىگويد : هيچ يك از خلفا از اصحاب محمد [ ص ] جز عثمان قرآن را جمع آورى ننموده است « 1 » . شيخ شهاب الدين ابو شامه [ مقدسى ] مىگويد : قاضى ابو بكر محمد بن طيب [ باقلانى ] در كتاب « الانتصار » سخن مفصلى در باب حافظان قرآن در روزگار پيامبر [ ص ] گفته است . وى دلايلى اقامه مىكند كه آنها چند برابر اين تعداد بوده‌اند چه عادتا خلاف آن محال است . درستى اين مطلب ، كثرت كشته شدگان ، در روز مسيلمه در جنگ يمامه است كه در آغاز خلافت ابو بكر رخ داده است . در صحيحين [ صحيح بخارى و مسلم ] آمده است : هفتاد نفر از انصار در روز بئر معونه كشته شدند كه از قاريان ناميده مىشدند . سپس قاضى ابو بكر احاديث پيشين را به دلايلى چون ، اضطراب و عدم مرفوع بودن به پيامبر [ ص ] تأويل مىكند « 2 » و . . . خلاصه اين كه ، قرآن هم از حيث نگارش و هم به طور شفاهى در روزگار پيامبر [ ص ] ثبت شده است و شيوهء شفاهى ؛ « حروف » و روايتهايى را در بر مىگيرد كه در نگارش مطرح نيست . ديگر آن كه مرور متن قرآن در هر سال توسط پيامبر - صلى اللّه عليه [ و آله ] و سلم - مايهء تضمين و اطمينان سلامت متن از كم و زياد گشتن و تحريف شدن بوده است حتى در عرضهء آخر قرآن . باز تأكيد مىكنيم كه نگارش قرآن در بردارندهء وجوه مختلفى كه حديث « حروف هفتگانه » به آن اشاره دارد ، نيست بلكه نگارش آن - به نظر ما - به دلايل زير فقط بر يك

--> ( 1 ) بدر الدين محمد بن عبد اللّه الزركشى ، البرهان ، ج 1 ، ص 241 . [ در خصوص معانى « جمع » بنگريد به : محمود راميار ، تاريخ قرآن ، صص 212 - 213 و در خصوص حافظان : ص 247 به بعد ] . ( 2 ) الزركشى ، البرهان ، ج 1 ، صص 242 - 243 .